Tadeusz Kościuszko jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci polskiej historii. Niewiele osób wie jednak, że na terenie dzisiejszego województwa lubelskiego pozostawił po sobie niezwykłą pamiątkę. W Dołholiskach, w gminie Wisznice, miał własnoręcznie wznieść niewielki pomnik w kształcie piramidy. Obiekt nie zachował się do naszych czasów, ale jego historia do dziś budzi zainteresowanie badaczy.

Kościuszko i Dołholiska

Dołholiska są miejscem związanym z pobytami Tadeusza Kościuszki po jego powrocie z Ameryki. Źródła historyczne wskazują, że przebywał tam około 1784-1785 roku, odwiedzając swoją siostrę Annę. Informację o jego pobycie zawiera m.in. XIX-wieczny „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego”.

Z miejscowością związana jest także historia dawnego dworu oraz cerkwi. Według przekazów Kościuszko miał pozostawić w miejscowej cerkwi order Cyncynnata otrzymany za udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Sam order zaginął w XIX wieku.

Jednak jeszcze bardziej niezwykła jest historia niewielkiego pomnika, który znajdował się w pobliżu dworu.

Pomnik Kościuszki w Dołholiskach

Pomnik Kościuszki w Dołholiskach miał być niewielką, murowaną budowlą w kształcie piramidy. Według zachowanych przekazów został wykonany przez samego Kościuszkę, przy pomocy miejscowej ludności. XIX-wieczne źródła opisywały go jako niewielki pomniczek stojący na polu niedaleko dworu.

Nie zachował się do naszych czasów. Wiadomo jednak, że jeszcze w XIX wieku jego pozostałości były widoczne, a historia obiektu przetrwała w lokalnej pamięci.

Według późniejszych relacji w połowie XIX wieku ówczesny dzierżawca miał naruszyć konstrukcję pomnika w poszukiwaniu rzekomo ukrytych skarbów. Przekazy mówią o znajdujących się wewnątrz butelkach z dokumentami. Nie wiadomo jednak, co dokładnie zawierały i czy rzeczywiście znajdowały się tam materiały pozostawione przez Kościuszkę. Taką wersję wydarzeń przytaczają późniejsze opracowania historyczne.

Dlaczego Kościuszko zbudował piramidę?

I właśnie w tym miejscu zaczyna się najbardziej tajemnicza część historii.

Nie zachował się dokument, który jednoznacznie wyjaśniałby, dlaczego Kościuszko zdecydował się wznieść pomnik w Dołholiskach. Z tego powodu jego znaczenie pozostaje przedmiotem interpretacji.

Jedna z hipotez wiąże monument z osobistymi przeżyciami Kościuszki. Badacze zwracają uwagę na jego wcześniejszą, niespełnioną miłość do Ludwiki Sosnowskiej, późniejszej Ludwiki Lubomirskiej. Hipoteza ta zakłada, że pomnik mógł mieć charakter osobistego symbolu. Nie jest to jednak fakt historycznie potwierdzony.

W opracowaniu Andrzeja Antoniego Wawryniuka „Droga do chwały. Młodość i krąg rodzinny Tadeusza Kościuszki” również pojawia się interpretacja, według której monument mógł mieć bardzo osobisty charakter. Autor analizuje przy tym m.in. późniejsze związki Kościuszki z ideą „bezimiennej” pamiątki.

Piramida i możliwe inspiracje

Forma pomnika również pozostawia pole do interpretacji. Niewielka piramida mogła być nawiązaniem do popularnych w XVIII wieku zainteresowań sztuką, architekturą i symboliką.

W przekazach dotyczących obiektu pojawiają się również skojarzenia z symboliką wolnomularską. Należy jednak podkreślić, że nie ma podstaw, by na tej podstawie jednoznacznie stwierdzić, że taki właśnie był cel Kościuszki.

Podobnie nie można rozstrzygnąć, czy pomnik miał upamiętniać wydarzenia związane z amerykańską wojną o niepodległość, osobę bliską Kościuszce czy też pełnił po prostu funkcję pamiątkową i dekoracyjną.

To właśnie brak jednoznacznego wyjaśnienia sprawia, że historia obiektu pozostaje tak interesująca.

Ślad Kościuszki zachował się w pamięci mieszkańców

Choć pierwotny pomnik nie przetrwał, pamięć o nim nie zaginęła. Gmina Wisznice podaje, że w Dołholiskach znajduje się współczesne upamiętnienie nawiązujące do historii pobytu Kościuszki. Pomnik odsłonięty w 1988 roku przypomina o związku miejscowości z polskim bohaterem narodowym.

O historii Dołholisk i pobytu Kościuszki piszą również regionaliści oraz badacze zajmujący się dziejami Lubelszczyzny. Centrum Badań nad Historią Regionalną i Lokalną UMCS wskazuje, że Kościuszko wielokrotnie odwiedzał Dołholiska, a według lokalnych przekazów właśnie tam własnoręcznie zbudował pomnik.

Tajemnica, której nie udało się rozwiązać

Pomnik Kościuszki w Dołholiskach pozostaje jednym z mniej znanych śladów obecności Naczelnika na Lubelszczyźnie.

Wiemy, że Kościuszko przebywał w Dołholiskach, a XIX-wieczne źródła wspominają o niewielkim pomniku przypisywanym jego autorstwu. Znamy również późniejsze przekazy dotyczące jego zniszczenia i poszukiwania ukrytych dokumentów.

Nie znamy natomiast pewnej odpowiedzi na pytanie, po co dokładnie powstała piramidka. Osobista pamiątka, symbol związany z Ameryką, element otoczenia dworu czy może dyskretne nawiązanie do konkretnej osoby? Tego dziś nie da się rozstrzygnąć na podstawie dostępnych źródeł.

I właśnie ta tajemnica sprawia, że niewielkie Dołholiska pozostają ważnym punktem na historycznej mapie Lubelszczyzny.