Na południowo-wschodnim krańcu województwa lubelskiego, niedaleko granicy z Ukrainą, stoi wyjątkowa drewniana świątynia. Cerkiew w Dłużniowie powstała w XIX wieku jako świątynia greckokatolicka, a po II wojnie światowej zaczęła pełnić funkcję kościoła rzymskokatolickiego. Dziś jest filią parafii w Żniatynie. Jej historia przypomina o wielokulturowej przeszłości tego regionu, a spokojne otoczenie skłania do refleksji nad przemijaniem i życiem dawnych mieszkańców tych ziem.

Cerkiew w Dłużniowie – historia zapisana w drewnie

Dłużniów to niewielka wieś w gminie Dołhobyczów, w powiecie hrubieszowskim. Leży nad rzeką Warężanką, na południowo-wschodnim krańcu województwa lubelskiego. Miejscowość ma długą historię, a jej początki sięgają co najmniej 1423 roku, kiedy pojawiła się w źródłach historycznych.

Jednym z najcenniejszych zabytków tej okolicy jest dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Podniesienia Krzyża Świętego. Choć dziś służy wiernym obrządku rzymskokatolickiego, zachowała charakterystyczną architekturę, która przypomina o religijnej i kulturowej różnorodności dawnej Lubelszczyzny.

Świątynia z 1882 roku i jej wcześniejsze dzieje

Historia miejscowego kultu religijnego jest znacznie starsza niż obecny budynek. Informacje o cerkwi w Dłużniowie pojawiają się już w dokumentach z lat 1564-1573. Z kolei w 1761 roku istniała tutaj drewniana cerkiew parafialna pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego.

Obecną świątynię wzniesiono w 1882 roku. Według opracowań historycznych jej fundatorem był prawdopodobnie Henryk Rylski. Budynek poświęcono w 1895 roku, a w latach 30. XX wieku przeszedł odnowienie.

Po II wojnie światowej cerkiew przejął Kościół rzymskokatolicki. Obecnie obiekt pełni funkcję kościoła filialnego parafii w Żniatynie. W ten sposób świątynia, która przez dziesięciolecia służyła grekokatolikom, nadal pozostaje miejscem modlitwy.

Jedna z najbardziej charakterystycznych drewnianych świątyń regionu

Cerkiew wyróżnia się monumentalną, smukłą sylwetką i trzema kopułami. Według przewodnika po Ziemi Hrubieszowskiej należy do najwyższych i największych drewnianych cerkwi w Polsce. Wysokość do szczytu krzyża wieńczącego kopułę nawy wynosi 27,1 metra.

Budowniczowie wznieśli ją w konstrukcji wieńcowej, z drewnianych elementów ułożonych poziomo. Świątynia składa się z trzech zasadniczych części: nawy, babińca oraz prezbiterium. Każdą z nich wieńczy kopuła osadzona na wysokiej, ośmiobocznej podstawie.

Na uwagę zasługują również szerokie okapy, drewniane ganki przy wejściach oraz otoczenie pełne starych drzew. Cerkiew stoi na wzniesieniu, do którego prowadzą murowane schody. W pobliżu znajduje się także murowana dzwonnica z początku XX wieku.

Ważnym elementem zabytkowego wnętrza jest zachowany ikonostas, czyli ozdobna przegroda z ikonami oddzielająca nawę od prezbiterium. To jeden z elementów, które przypominają o pierwotnym przeznaczeniu budynku i tradycji liturgicznej Kościoła wschodniego.

Remont, który pomógł ocalić zabytek

Drewniane budynki sakralne wymagają regularnej troski, ponieważ wilgoć, zmiany temperatury i upływ czasu stopniowo osłabiają ich konstrukcję. Dlatego ważnym etapem w historii świątyni był generalny remont przeprowadzony w latach 2005–2006.

Prace objęły między innymi wymianę pokrycia dachowego, naprawę uszkodzonych elementów ścian i podwalin, wzmocnienie fundamentów oraz remont kopuł i schodów. Konserwatorzy zajęli się również stolarką okienną i drzwiową oraz detalami architektonicznymi.

Dzięki tym pracom świątynia zachowała swoją historyczną formę. Co więcej, jej wartość nie ogranicza się do funkcji religijnej. To również świadectwo dawnych umiejętności ciesielskich i tradycji budownictwa sakralnego na pograniczu kultur.

Spokojne miejsce przy granicy i pamięć o dawnych mieszkańcach

Dłużniów leży w części Lubelszczyzny, gdzie przez stulecia spotykały się różne tradycje religijne i kulturowe. Dawne cerkwie są materialnym śladem tej historii. Przetrwały zmiany granic, przemiany społeczne i powojenne przeobrażenia regionu.

Dziś cerkiew w Dłużniowie może przyciągać nie tylko miłośników zabytków, lecz także osoby zainteresowane historią lokalną i dziedzictwem pogranicza.

Warto przy tym zachować ostrożność w opisywaniu codziennego życia tego miejsca. W przekazanej relacji pojawia się wspomnienie, że na niektóre msze przychodzą zaledwie około cztery osoby, a czasem nie pojawia się nikt. Nie znalazłem jednak niezależnego, wiarygodnego potwierdzenia tych informacji, dlatego nie należy przedstawiać ich jako ustalonego faktu. Można natomiast potraktować je jako punkt wyjścia do rozmowy o tym, jak zmienia się życie religijne w niewielkich miejscowościach przygranicznych.

Gdzie znajduje się cerkiew w Dłużniowie?

Zabytkowa świątynia znajduje się pod adresem Dłużniów 8, w gminie Dołhobyczów, w powiecie hrubieszowskim. Obiekt figuruje w ewidencji zabytków i rejestrze zabytków.

Osoby planujące odwiedzić to miejsce powinny wcześniej ustalić możliwość wejścia do wnętrza oraz godziny nabożeństw w parafii w Żniatynie. Warto również pamiętać, że jest to czynna świątynia, a nie wyłącznie atrakcja turystyczna.

Podsumowanie: Cerkiew w Dłużniowie to wyjątkowy zabytek drewnianej architektury sakralnej, którego historia sięga znacznie dalej niż obecny budynek z 1882 roku. Zachowane kopuły, ikonostas i tradycyjna konstrukcja przypominają o wielowiekowym dziedzictwie pogranicza. To miejsce, które warto poznać, odwiedzając historyczne zakątki powiatu hrubieszowskiego.

Więcej informacji i zdjęcia zabytku: Cerkiew w Dłużniowie – portal Zabytek.pl oraz Szlak cerkiewny – Urząd Gminy Dołhobyczów.