Kilka refleksji na marginesie Konferencji Narodowego Instytutu Wolności

Na początku września odbyła się coroczna Konferencja Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (NIW). NIW został powołany ustawą o NIW w 2017 i jest rządową agencją będącą operatorem rządowych programów wsparcia organizacji pozarządowych. Rząd PiS stworzył cały pakiet programów wsparcia organizacji pozarządowych z Programem Rozwoju Organizacji Obywatelskich (PROO) na czele, który umożliwił wyrównywanie szans w życiu publicznym organizacjom konserwatywnym, które przed 2016 roku miały trudności w dostępie do środków publicznych. Koalicja Obywatelska w tzw „100 Konkretach” zapowiedziała, że „Zlikwidujemy Narodowy Instytut Wolności, (…) i 14 innych powołanych przez PiS agencji i instytutów, które są przechowalnią pisowskich aparatczyków.” Po przejęciu władzy NIW nie tylko nie został zlikwidowany, ale w ramach swoiście rozumianego „odpolitycznienia” został obsadzony przez polityka KO Michała Brauna.

NIW co roku organizował Konferencję na tematy ważne dla całego środowiska organizacji pozarządowych. Kierownictwo NIW z dyrektorem Wojciechem Kaczmarczykiem dbało o to, żeby dyskusja obejmowała różne środowiska, również te, które były krytycznie nastawione do ówczesnego Rządu. Począwszy od roku 2022 każdej konferencji towarzyszyła publikacja książkowa będąca zbiorem tekstów na tematy będące motywem przewodnim konferencji dorocznej.

Tę tradycję organizowania corocznych Konferencji podtrzymał dyrektor Michał Braun. Zmieniła się jednak formuła: zrezygnowano z pluralizmu wykluczając z dyskusji organizacje uznane za nieprzychylne obecnemu rządowi pośrednio wracając do twierdzeń, że PiS rzekomo tworzył własne społeczeństwo obywatelskie (taka sugestia pojawiła się w wywiadzie Dyrektora Michała Brauna dla zero.pl w dniu 29. 07. 2026).

Tak było również i w tym roku. Nie będę szczegółowo omawiał całej konferencji, bo jest to niemożliwe i zrobię subiektywny przegląd kilku tematów.

Konferencję rozpoczynała debata o obiecującym tytule: „ Silne państwo, aktywni obywatele. O przyszłości społeczeństwa obywatelskiego w ramach prac nad „Strategią Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego”. Debata z udziałem przedstawicieli kilku ważnych resortów (choć zabrakło przedstawiciela Ministerstwa Finansów) prowadzona była w drażniącym języku unijnej nowomowy, gdzie pełno było stwierdzeń typu „ministra”, „osoba uchodźcza” czy „osoba z doświadczeniem bezdomności”. Brakowało za to konkretów. Nie wiadomo czy, w jakim kształcie i kiedy powstanie rzeczona „Strategia…” Nie wiadomo jakie środki i na co będą przeznaczone. Mówiono natomiast dużo o „zaufaniu” (głównie pozarządowców do władz) oraz o tym, że w działalności rządowej a szczególnie w wolontariacie potrzeba dużo miłości. Na tym tle paradoksalnie najlepiej wypadł dyrektor NIW Michał Braun, który został zapytany o swoje doświadczenia jako wolontariusz w Ameryce Południowej kilka lat temu. Myślę, że sporo uczestników było jednak mocno rozczarowanych tą debatą.

Konferencja koncentrowała się na wolontariacie. Jednym z programów NIW jest Korpus Solidarności wspierający wolontariat długoterminowy. W 2023 Rząd Zjednoczonej Prawicy wprowadził pierwszy w Polsce, pionierski instrument finansowy wspierający zarządzanie wolontariatem (WOW w NGO). O samym programie było mało, ale rzeczywiście kilka paneli z udziałem praktyków mogło się podobać. Drętwą nowomowę zastąpił żywy język konkretnych działań i doświadczeń konkretnych społeczników. Dla mnie szczególnie ciekawy był panel poświęcony „pielęgnowaniu pamięci jako fundamentu wspólnoty”. Tu miały być omówione doświadczenia z realizacji Inicjatywy „Pamięć pogranicza”. Moje wątpliwości wzbudzał dosyć jednostronny dobór panelistów i brak przedstawicieli organizacji zasłużonych na polu przywracania pamięci pogranicza polsko – ukraińskiego, polsko – białoruskiego czy polsko – litewskiego. I te wątpliwości zostały. Ale w samym panelu szczególnie ciekawe głosy padły od realizatorów z województwa lubelskiego: Stowarzyszenia Czajnia czy Stowarzyszenia Folkowisko. Bardzo ciekawym wątkiem było podkreślenie waloru wychowawczego prac porządkowych na cmentarzach szczególnie dla młodzieży. Ta idea jest mi szczególnie bliska, bo podobne cele stawialiśmy sobie w Lubelskiej Komendzie OHP organizując wakacyjne wyjazdy „ohapowskiej” młodzieży na Wołyń w celu porządkowania polskich cmentarzy. Młodzież pracowała razem z dorosłymi, również z ludźmi, którzy byli potomkami mieszkańców, poznawali i tam na miejscu i potem na spotkaniach w Polsce trudną historię tych ziem i walk 27 WDPAK (prężne środowisko działa ciągle w Lublinie). Ważne były również spotkania z Ukraińcami i rozmowa na tematy wspólnej zarazem trudnej przeszłości, ale też o przyszłości.

Wątpliwości co do zawężenia panelistów po tym panelu pozostały, gdyż zabrakło wyartykułowania potrzeby prac na cmentarzach nie tylko w Polsce, ale też na Ukrainie. Zabrakło tu głosu doświadczonych w takich działaniach organizacji jak Stowarzyszenie Odra – Niemen, którego przedstawiciele byli obecni jako uczestnicy Konferencji czy Fundacja Wolność i Demokracja.

Ważne jest chyba to czego w oficjalnych obradach nie poruszono. To kompletne fiasko starań o powstanie nowego programu. Miał być nim Program wieloletni Moc Małych Społeczności (MMS) skończyło się na dwóch edycjach. Tegoroczna zostawia beneficjentom zaledwie 2 miesiące na realizację zadań, bo dopiero we wrześniu są podpisywane umowy a realizacja zadań musi się zakończyć do końca listopada. W kuluarach krążyła informacja, że na posiedzeniu Komitetu ds. Pożytku Publicznego mówiono o obniżeniu kwot na realizację programów wsparcia w roku 2027. Gdy do tego dodać też kuluarowe informacje o lekceważeniu przez Rząd uchwał Rady Działalności Pożytku Publicznego jawi się niewesoła perspektywa dla organizacji pozarządowych.

Podsumowując te subiektywne refleksje po konferencji NIW warto wspomnieć, że wiele organizacji doceniło zaangażowanie rządu PiS w kreowanie aktywnej i przemyślanej polityki rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, wyrównania szans różnych organizacji pozarządowych, działania na rzecz wzmocnienia i samodzielności organizacji. Wydawało się, że temat będzie kontynuowany na opozycyjnych forach, ale po panelach na konwencji programowej PiS w 2024 również tu zapadła cisza. Na forach opozycji nie ma dyskusji ani o przyszłej polityce, ani o bieżących problemach społeczeństwa obywatelskiego. Wydawało się, że ośrodek prezydencki zainteresuje się tą problematyką, ale skończyło się tylko na zapowiedziach powołania rady przy Prezydencie RP. Jest jeszcze czas, aby docenić tzw III sektor, sektor obywatelski.

Autor: Przemysław Jaśkiewicz – działalność obywatelską zaczynał w 1981 w Niezależnym Ruchu Harcerskim „Zawisza”. W latach 1987–1989 działacz Niezależnego Zrzeszenia Studentów (NZS). W latach 2011–2016 pełnił funkcję wiceprezesa zarządu Fundacji Niepodległości, a do 2018 członka zarządu. Od 2008 jest w zarządzie Stowarzyszenia Budowlany Klub Sportowy w Lublinie (BKS Lublin). W czerwcu 2016 powołany na członka Rady Działalności Pożytku Publicznego V kadencji. Członek Rady Działalności Pożytku Publicznego VI kadencji. Od lutego 2017 prezes Konfederacji Inicjatyw Pozarządowych Rzeczpospolitej”. W latach 2021–2024 zastępca Dyrektora Narodowego Instytutu Wolności (NIW). Historyk z wykształcenia i zamiłowania, fotograf i filmowiec amator. Żonaty, ma dwóch synów.