Narodowe Centrum Nauki zakwalifikowało do finansowania wniosek „Technologia ceramiczna i zmiana kulturowa: archeometryczne badania ceramiki młodszego neolitu naddunajskiego na Dolnym Śląsku (Polska południowo-zachodnia)” zgłoszony do konkursu SONATA BIS 14. Czteroletni projekt będzie realizowany w Instytucie Archeologii UMCS pod kierownictwem dra Michała Borowskiego. Kwota dofinansowania to: 1.821.318,00 PLN.

Planowane badania mają na celu wyjaśnienie, w jaki sposób zmieniała się technologia ceramiczna wczesnych społeczeństw rolniczych związanych z tak zwanym młodszym neolitem naddunajskim (mniej więcej okres pomiędzy 4800 a 3800 roku przed Chrystusem) na Dolnym Śląsku. Te niewielkie społeczności tworzyły skomplikowaną mozaikę kulturową obejmującą zarówno rdzennych mieszkańców, jak i nowo przybyłe grupy pochodzące z południa. Wątpliwości związane z rodowodem poszczególnych kultur archeologicznych stały się powodem rozbieżnych interpretacji. Tego typu sytuacja wpisuje się w szerszy obraz piątego tysiąclecia przed Chrystusem, które było w Europie Środkowej czasem ważnych przemian społecznych i rosnącego zróżnicowania kulturowego.

Badania będą w dużej mierze oparte na założeniu, że rozpoznawalne w materiale ceramicznym ślady dawnych wyborów technologicznych można uznać za wskaźniki tożsamości kulturowej twórców naczyń. Ten punkt widzenia znajduje uzasadnienie w wynikach współczesnych badań etnograficznych. Konsekwentne stosowanie charakterystycznych receptur mas garncarskich, w szczególności długotrwałe użytkowanie specyficznych rodzajów celowo dodawanych domieszek nieplastycznych (tak zwanych materiałów schudzających), może być uznawane za przejaw ciągłości kulturowej i niezakłóconego rozwoju rdzennych społeczności.

Biorąc pod uwagę to, że obserwacje makroskopowe ceramiki archeologicznej pozwalają jedynie na bardzo powierzchowny opis surowców używanych w prehistorycznej produkcji garncarskiej, w badaniach wykorzystany zostanie szeroki zakres metod analitycznych rozwiniętych przez nauki o Ziemi i zwykle stosowanych do szczegółowej charakterystyki skał. Tego rodzaju interdyscyplinarne podejście dostarczy informacji o składzie mineralogicznym i chemicznym mas ceramicznych, ale rzuci także światło na poszczególne etapy procesu produkcyjnego (na przykład schudzanie, wykańczanie powierzchni, wypalanie). Ponadto poruszona zostanie kwestia wzajemnych interakcji pomiędzy kulturami zamieszkującymi sąsiadujące ze sobą obszary w okresie wczesnego eneolitu (druga połowa V i początek IV tysiąclecia przed Chrystusem). Ramy chronologiczne pracy zostaną ulepszone dzięki wykonaniu serii datowań radiowęglowych z wybranych stanowisk, co pozwoli na dokładniejsze umiejscowienie omawianych zjawisk w czasie.

– Nasze zrozumienie dawnych wyborów technologicznych będzie dodatkowo znacznie ułatwione dzięki badaniom eksperymentalnym, mającym na celu odtworzenie cech recepturowych neolitycznych mas garncarskich oraz wykonanie replik typowych wyrobów ceramicznych wytwarzanych w dorzeczu Odry w piątym tysiącleciu p.n.e. Empiryczne sprawdzenie przydatności poszczególnych form naczyń w różnego rodzaju zabiegach kulinarnych pozwoli nam poznać „od kuchni” życie codzienne społeczności wczesnorolniczych – mówi dr Borowski.

Przewidziane w projekcie analizy interdyscyplinarne w innych częściach Europy są dobrze ugruntowanym standardem w badaniach archeometrycznych ceramiki pradziejowej. W Polsce tego typu podejście jest jednak nadal niezbyt często stosowane na szeroką skalę. Planowane powołanie nowego zespołu badawczego, obejmującego specjalistów z różnych dziedzin (archeologia, geologia, chemia, botanika), który będzie w najbliższych latach zajmował się realizacją wspomnianego projektu, powinno przyczynić się do upowszechnienia tego rodzaju analiz w naszym kraju.

Dr Michał Borowski jest absolwentem kierunków geologia (magisterium – 2006 r.; doktorat – 2013 r.) i archeologia (magisterium – 2014 r.) na Uniwersytecie Wrocławskim. W latach 2014–2017 był zatrudniony na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, a od 2023 r. jest pracownikiem Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Zainteresowania badawcze dr. Borowskiego związane są z interdyscyplinarnymi analizami zabytków kamiennych i ceramiki, ze szczególnym uwzględnieniem materiałów neolitycznych ze Śląska.