17 września 1939 r., gdy Polska od ponad dwóch tygodni walczyła z niemiecką agresją, od wschodu wkroczyła Armia Czerwona. Agresja ZSRS na Polskę rozpoczęła nowy etap dramatu mieszkańców II Rzeczypospolitej. W tym czasie także Lubelszczyzna znalazła się w centrum wydarzeń związanych z walkami z wojskami sowieckimi.

17 września 1939 roku rozpoczęła się sowiecka agresja

Wczesnym rankiem 17 września 1939 r. wojska Związku Sowieckiego przekroczyły wschodnią granicę II Rzeczypospolitej. Armia Czerwona nie wypowiedziała Polsce wojny. Sowieckie władze przekazały polskiemu ambasadorowi w Moskwie notę, w której uzasadniały wkroczenie rozpadem państwa polskiego i potrzebą ochrony ludności zamieszkującej jego wschodnie ziemie.

Za tym działaniem stały jednak wcześniejsze ustalenia Moskwy i Berlina. 23 sierpnia 1939 r. Niemcy i ZSRS podpisały pakt Ribbentrop-Mołotow, do którego dołączono tajny protokół dotyczący podziału stref wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej. Polska znalazła się w planach podziału pomiędzy oba państwa.

17 września Armia Czerwona zaatakowała polskie pozycje na wschodzie. Jej pierwszymi celami były m.in. strażnice Korpusu Ochrony Pogranicza. Polskie oddziały, które już wcześniej walczyły z Niemcami, musiały stawić czoła kolejnemu przeciwnikowi.

Agresja ZSRS na Polskę dotknęła także Lubelszczyznę

Województwo lubelskie znalazło się w szczególnej sytuacji. Jednym z najbardziej znanych wydarzeń na terenie dzisiejszego województwa lubelskiego była bitwa pod Wytycznem. 1 października 1939 r. oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza starły się tam z jednostkami Armii Czerwonej.

Brześć, Bug i walki na wschodzie regionu

Ważnym punktem wrześniowych wydarzeń był także Brześć. 22 września 1939 r. Niemcy przekazali miasto Sowietom, a następnie odbyła się tam wspólna niemiecko-sowiecka defilada. Później sowieckie jednostki przekroczyły Bug i wkroczyły głębiej na tereny zajmowane przez Polskę.

Dla mieszkańców wschodnich ziem Rzeczypospolitej rozpoczął się okres sowieckiej okupacji. Władze ZSRS zaczęły wprowadzać własny system administracyjny i polityczny, a mieszkańców czekały represje, aresztowania, deportacje i inne formy prześladowań.

Skutki wydarzeń z września 1939 r. były odczuwalne przez kolejne lata. Los wielu polskich żołnierzy wziętych do niewoli przez Sowietów zakończył się tragicznie. Wiosną 1940 r. funkcjonariusze NKWD zamordowali tysiące polskich jeńców i więźniów, w tym oficerów Wojska Polskiego – zbrodnia ta przeszła do historii jako zbrodnia katyńska.

17 września pozostaje ważną datą w historii Polski

Dziś 17 września przypomina o dwóch równoległych agresjach, które we wrześniu 1939 r. uderzyły w II Rzeczpospolitą. 1 września Polska została zaatakowana przez Niemcy, a 17 września od wschodu wkroczyła Armia Czerwona.

W 2026 r. przypada 87. rocznica sowieckiej agresji na Polskę. IPN wskazuje 17 września także jako datę obchodów Światowego Dnia Sybiraka, upamiętniającego osoby, które zostały deportowane w głąb Związku Sowieckiego.

Na Lubelszczyźnie pamięć o tych wydarzeniach wiąże się m.in. z historią Korpusu Ochrony Pogranicza, walkami pod Wytycznem oraz losem mieszkańców terenów zajętych przez wojska sowieckie. Historia września 1939 r. pozostaje częścią dziejów regionu i całej Polski.